Sổ tay Thích Học Toán

chuyện đời.

là ở đây.

Anh Hoàng Hồng Minh viết về thầy Thân. Bài đăng trên bee.net.vn.

*****

Điều vinh quang như hòn đảo nổi lên giữa đại dương cuộc đời. Và đôi khi chính hòn đảo đó làm người ta quên luôn đi cả cái hòn núi nền tảng đội hòn đảo này tít từ tận dưới đáy đại dương.
Có rất nhiều góc độ để chiêm ngưỡng hòn núi nền tảng này. Ở đây là sự chiêm ngưỡng của một người học trò cũ, người không liên quan gì đến… toán học !

Đẹp trai là lượt

Mấy chục năm trước đây nếu đã có các cuộc thi sắc đẹp “Mister ngành giáo dục”, rất nhiều khả năng thày phải đoạt giải này.

Có người sẽ bảo “đẹp trai, thì là chuyện trời cho, có gì phải biểu dương?”.

Thế này.

Có những người “ăn ảnh”, nhưng không “ăn phim”.

Bởi vì “ăn phim” đòi hỏi vẻ đẹp sống động, trong hành động, hiển lộ tinh thần, chứ không chỉ “đẹp khoảnh khắc” như “ăn ảnh”.

Thày đẹp “ăn phim”, đó là một nhẽ.

Thày lại ăn mặc bao giờ cũng chỉn chu, cao ráo, nhã nhặn, kể cả vào những thời đói kém nhất. Nên tôi phải dùng đến khái niệm “đẹp trai là lượt” là thế. Sau này càng quan sát các nhà toán học, tôi càng thất vọng tràn trề về khả năng ăn mặc của họ nhá. Ngay cả nhà học trò vĩ đại nhất của thày, nhà toán học Ngô Bảo Châu, xem ra cũng vẫn chưa khéo ăn mặc chỉn chu bằng thày. May quá, tôi không phải là nhà toán học! Đọc tiếp »

Đây là bài cuối của loạt bài phỏng vấn, đối thoại thực hiện vào cuối năm 2010. Thichhoctoan sẽ tiếp tục đi nói chuyện với những người có nhiều chuyện để nói và hy vọng sẽ có năm bài mới vào dịp năm mới.

*****
NBC: Xin chào chú Nguyễn Trần Bạt. Qua bài nói chuyện của chú với sinh viên trường Kinh tế quốc dân và trường Luật, cháu được biết chú được đào tạo như một kỹ sư, nhưng lại theo học khoa Ngữ văn ở trường Tổng hợp, rồi để sau này lại theo học hàm thụ về luật nữa. Chú có nói là chú đi học Văn vì một người một phụ nữ, còn đi học Luật để chuẩn bị thành nhà tư vấn đầu tư đầu tiên ở Việt Nam. Cháu thấy bán tin bán nghi. Không nhẽ chú luôn đi học vì một cái gì đó hay sao ?

NTB: Tôi đi học Văn bởi lúc đó tôi nghĩ rằng trong cuộc đời một người đàn ông nghiêm túc không có nhiều người đàn bà, cho nên tôi đi học môn học mà người phụ nữ tôi yêu theo đuổi trong sự xác định rằng đó sẽ là người bạn đời của mình. Có lẽ số phận đã khuyên tôi làm thế để có được người đàn bà của tôi một cách trọn vẹn.

Còn việc đi học luật để làm nghề thì đấy là do sinh kế. Tôi nghĩ rằng lúc trẻ ai cũng phải làm thế. Tôi đã chọn một nghề nghiệp và do đó cũng phải chọn môn học giúp mình có kiến thức theo đuổi nghề nghiệp đó. Cho đến giờ tổng kết lại tôi thấy rằng việc học những môn học ấy là những hạt giống tốt cho tôi những kết quả mà tôi có hôm nay.

NBC: Như một người gắn bó với việc học hành trong cả cuộc đời, chú có nhận xét như thế nào về sự thay đổi của quan niệm về việc học trong dân ta trong từng thời kỳ của lịch sử đương đại. Nhìn trẻ con đi học bây giờ chú có thấy lo không?

NTB: Quan niệm về việc học của người Việt hiện nay đã tốt hơn trước, có những mục tiêu, có những động cơ thực tế hơn. Trong xã hội hiện nay người ta không còn quan niệm học là để làm quan và bằng con đường làm quan để tạo ra các điều kiện sống nữa. Tuy nhiên cái quan niệm mà chúng ta đang có vẫn đang ở một mức thấp so với sự phát triển của thế giới. Đọc tiếp »

Một phiên bản của bài này đã được đăng trên bee.net.vn vào tháng trước. Đây là bản gốc, do 5xu biên tập.

*****

NBC: Con đường nào đã đưa anh Tô từ trường Lomonosov đến với công ty Tinh Vân ?

HT: Đấy là run rủi của số phận thôi. Mình tốt nghiệp khoa Lý, chuyên ngành vật lý lý thuyết, rồi ở lại chuyển tiếp sinh làm Ph.D về lý thuyết siêu dây và trường hấp dẫn. Lúc đó việc nghiên cứu dường như là lựa chọn duy nhất với mình. Rất đam mê, nhưng đâu đó bên trong đã mơ hồ cảm nhận mình không đủ tư chất để tiến thật xa trong khoa học. Thế rồi mùa hè năm 1995 về thăm nhà, khi đó Mỹ mới bỏ cấm vận Việt Nam, trong nước bạn bè ai cũng hân hoan và mắt đều ánh lên những niềm tin thật đẹp vào tương lai. Mình qua thăm 2 người bạn nữa học cùng khoa Lý đã về nước từ trước đang mở một trung tâm làm phần mềm, và sau một cuộc trò chuyện rất quyết liệt và sôi nổi, mình đã quyết định mail xin lỗi giáo sư hướng dẫn bỏ dở việc học và ở lại Việt Nam làm việc với bạn bè. Tiền thân của Tinh Vân cũng chính là trung tâm phần mềm đó.

Đến giờ nhiều người hỏi có ân hận về quyết định đó không, thưa là không. Và nếu thời gian quay lại và phải quyết định lại, mình cũng vẫn chọn như thế. Tại sao ư? Đơn giản chỉ vì nhìn lại quãng thời gian 15 năm qua mình thấy sướng vô cùng, được lăn lộn trong đầy rẫy những khó khăn nhọc nhằn của một môi trường kinh doanh chưa mấy dễ chịu, được thức thâu đêm coding, sáng sáng lại đến khách hàng chào bán phần mềm, thỉnh thoảng chiều tối được ngồi bia hơi vỉa hè đàm đạo với anh em, tưởng đời như không còn gì hơn nữa, nhất là được nhìn thấy những nỗ lực, những sản phẩm của mình trở nên phần nào có ích ngay, dù là rất nhỏ cho xã hội. Đền giờ thì mảng kinh doanh chính của Tinh Vân vẫn là phần mềm, và là một trong ít công ty có rất nhiều đầu sản phẩm đóng gói được sử dụng rộng trong nước.

NBC: Anh Tô có nói Tinh Vân vừa là một doanh nghiệp, vừa là một trung tâm nghiên cứu. Anh có bí quyết gì để xây dựng Tinh Vân như một mái nhà doanh nghiệp thân thiện với nghiên cứu khoa học.

HT: Từ khi còn rất khó khăn thì Tinh Vân đã có một phòng R&D riêng chuyên nghiên cứu những vấn đề tương đối khó như xử lý ngữ nghĩa, dịch tự động, các bài toán về nhận dạng, các vấn đề bảo mật… Khi phát triển hơn Tinh Vân đã đầu tư và thành lập Vườn ươm Tinh Vân, cũng là một môi trường khá dễ chịu khuyến khích khả năng nghiên cứu phát triển và sáng tạo cho các sinh viên giỏi. Nói thật từ Vườn ươm này cũng đã sản sinh ra cho công ty không ít những sản phẩm hay ho và những ý tưởng thú vị. Nhưng thực sự mình không thích thú gì khi Tinh Vân vừa là doanh nghiệp, lại có vẻ như một trung tâm nghiên cứu. Nó có vẻ “dở ông dở thằng”. Nhưng điều đó dường như cũng dễ hiểu đối với một doanh nghiệp được điều hành bởi một số ông “khoa học đứt gánh” như mình và các bạn bè khác trong Tinh Vân. Đọc tiếp »

Bài nói chuyện này đã được đăng trên Tia Sáng. Ban biên tập Tia sáng đã tự ý cắt đi một số đoạn và giật một cái tít kêu như chuông.

Cũng như bài trước, blogger 5xu giúp biên tập bài nói chuyên này.

******

NBC: Tỉ lệ nhà toán học trên đầu người có lẽ không ở đâu bằng gia đình chú Khoái. Chú Hà Huy Hân là giáo viên toán, chú Hà Huy Vui là một nhà toán học Việt nam hàng đầu trong chuyên ngành kỳ dị. Thế hệ sau còn có Hà Huy Tài, Hà Minh Lam và Hà Huy Thái. Đây là một điển hình về truyền thống gia đình hay là một sự ngẫu nhiên tai quái ?

HHK: Có thể gia đình chú không có “tỷ lệ trên đấu người làm toán cao nhất Việt Nam” (cũng có một số gia đình tương tự, như gia đình các giáo sư Phan Đình Diệu, Nguyễn Minh Chương,…)Tuy nhiên, chú bỏ qua việc cạnh tranh cái “kỷ lục” này, để trả lời câu hỏi tiếp theo. Đây đúng là một phần của truyền thống gia đình, một phần là kết quả của một sự TẤT NHIÊN tai quái (không phải “ngẫu nhiên”, nhưng vẫn là “tai quái”)! Truyền thống, vì cho đến những đời còn ghi lại được trong gia phả (cũng nhiều thế kỷ rồi), thì hình như các cụ kỵ của chú chỉ biết mỗi nghề…đi học! Có một số cụ đỗ đạt, nhưng có “làm quan” thì cũng chỉ trông coi việc học, như là Huấn đạo, Đốc học. Thành ra đến đời chú cũng chỉ biết tìm nghề học mà thôi. Vấn đề còn lại chỉ là: học cái gì? Ở phổ thông, chú thích học tất cả các môn: Văn, Toán, Sử, Địa,…, có lẽ chỉ trừ môn Thể dục! Thích nhất là Văn, Sử. Thời đó thì Toán có gì để thích đâu: không học thêm, không sách tham khảo, chỉ có sách giáo khoa thôi, mà hình như giáo khoa thời đó cũng dễ hơn bây giờ.Cho nên Toán chỉ được thích vì dễ! Có thể đó cũng là cái may lớn, vì chưa sợ Toán khi học phổ thông, nên sau này vui vẻ đi theo nghiệp Toán! Còn cái sự tất nhiên   tai quái nào dẫn chú đến Toán, mà không phải Văn, thì là vì thời chú học phổ thông cấp 2, 3 (1958-1963) là thời mà sự kiện “nhóm Nhân văn – Giai phẩm” còn ồn ào lắm. Ông cụ thân sinh của chú, là một nhà giáo,  khuyên các con theo nghề Toán, vì chắc chắn tránh được những nhóm tương tự! Còn thế hệ tiếp theo (Tài, Lam, Thái) thì có thể là do “quán tính”!

Tuy vậy, nếu bây giờ cho chọn lại, chắc chú vẫn chọn nghề Toán! Đọc tiếp »

(Ảnh của Olivier Picard) Đọc tiếp »

Cuối năm 2010, đầu năm 2011, tôi có thực hiện một số cuộc phỏng vấn muốn dành cho trang mạng của Quỹ Hạt Vừng (former Quỹ Trí tuệ Việt Nam). Việc thành lập Quỹ gặp nhiều khó khăn và đến thời điểm này cũng chưa nhìn thấy một tương lai chắc chắn vì vậy những bài phỏng vấn này sẽ được đăng (hoặc đăng lại) trên Sổ tay Thích Học Toán. Một lần nữa xin cảm ơn những người bạn đã không tiếc thời gian và sức lực cho sự ra đời của Quỹ Hạt vừng. Tôi vẫn tin rằng những cố gắng của chúng ta sẽ không uổng.

Những bài phỏng vấn này được blogger 5xu giúp biên tập.

*******

NBC : Ở trường trung học, anh Sơn học chuyên toán, nhưng khi sang Nga học đại học, anh chuyển sang học Vật lý. Từ lúc còn học trung học, anh đã có định hướng Vật lý chưa ? Theo anh, tư duy toán và lý có khác nhau nhiều không ?

ĐTS :  Thời học phổ thông có một số cuốn sách có ảnh hưởng lớn đến tôi và đến việc chọn đi học vật lý khi lên đại học.  Một cuốn sách là “Vật lý vui”, dịch từ tiếng Nga, tác giả là Yakov Perelman. Cuốn thứ hai là “Câu chuyện về  hằng số vật lý cơ bản” của tác giả Đặng Mộng Lân.  Ngoài ra, hồi đó tôi còn đặt tạp chí Kvant tiếng Nga, trong đó có rất nhiều bài báo lôi cuốn về vật lý, viết bởi các nhà khoa học nổi tiếng cho học sinh phổ thông.

Bố tôi cũng thích vật lý, và thỉnh thoảng cũng nói chuyện với tôi về vật lý.

Vật lý sử dụng rất nhiều công cụ toán.  Tôi không nghiên cứu toán học thật sâu nên không biết chắc chắn có sự khác nhau giữa tư duy toán và tư duy vật lý hay không.  Tôi ngờ là có khác nhau, nhưng ít thôi, không nhiều như người ta tưởng. Sự khác nhau lớn nhất có lẽ ở kỳ vọng về kết quả cuối cùng.

Chân lý toán học phải được chứng minh chặt chẽ, chân lý vật lý là phải giải thích được thế giới bên ngoài.  Nhiều lúc nó dẫn đến những mối quan tâm khác nhau giữa hai cộng đồng.

Thí dụ, một trong những bài toán thiên niên kỷ của viện Clay là bài toán chứng minh sự tồn tại của lý thuyết Yang-Mills (và một tính chất gọi là mass gap của lý thuyết đó).  Nhưng các nhà vật lý từ mấy chục năm nay sử dụng lý thuyết Yang-Mills để mô tả thế giới các hạt cơ bản một cách rất thành công.  Họ mặc nhiên công nhận là lý thuyết Yang-Mills tồn tại.  Điều đó không có nghĩa là không có nhà vật lý nào quan tâm đến việc chứng minh sự tồn tại của lý thuyết này, nhưng đối với đa số thì vấn đề này không nằm trong danh sách ưu tiên.

NBC : Theo anh, thế nào là trực quan vật lý ? Liệu có thể các nhà vật lý khác nhau có trực quan vật lý khác nhau hay không ? Vai trò của trực quan vật lý trong nghiên cứu khoa học của cá nhân anh Sơn là như thế nào, nó có đối nghịch với tư duy toán học không ?

ĐTS : Trực quan vật lý là gì thì rất khó mô tả, nhưng có hai đặc điểm như sau của những người có trực quan vật lý tốt:

- Khả năng ước lượng cỡ độ lớn của các đại lượng.
- Khả năng đơn giản hoá các bài toán bằng cách dùng các phép gần đúng.

Việc trực quan khác nhau giữa những người khác nhau là chuyện rất bình thường. Đó là lý do mà vấn đề cộng tác với các đồng nghiệp là rất quan trọng đối với các nhà vật lý. Đọc tiếp »